Dastlabki 48 soatda nima qilish kerak
- 01
Hech narsani o‘chirmaslik
Server, baza, repozitoriy va akkauntlarni, hatto ular sizning nomingizda bo‘lmasa va ortiqchadek tuyulsa ham, o‘chirmang. O‘chirish bir daqiqalik ish, o‘chirilganni qaytarish esa ko‘pincha imkonsiz.
- 02
Hujjatlarni saqlash
Shartnoma, dalolatnomalar, hisob-varaqlar, to‘lov hujjatlari, texnik topshiriq va yozishmalar. Ular domen registratori, Apple, Google va, ish shu darajaga yetsa, yurist uchun kerak bo‘ladi.
- 03
Ro‘yxat tuzish
Loyiha nimalardan iboratligi va har bir band kimning nomiga rasmiylashtirilgani ro‘yxati. Ro‘yxat uchun jadval — keyingi bo‘limda.
- 04
Ma’lumotlar nusxasini olish
Server yoki bulutga kirish huquqingiz bo‘lsa, ma’lumotlar bazasi va yuklangan fayllarning yangi nusxasini oling va o‘zingizda saqlang. Kodni tiklash yoki qaytadan yozish mumkin, mijozlar ma’lumotlari va buyurtmalar tarixini esa — yo‘q.
- 05
Kirish huquqi sizda bo‘lgan joylarda parollarni almashtirish
Xosting, bulut, registrator paneli, korporativ pochta: yangi parollar, ikki bosqichli tekshiruv, ortiqcha kirish huquqlarini bekor qilish. Buni ro‘yxat bo‘yicha qiling va nimani o‘zgartirganingizni yozib boring: agar yangilanishlarni serverga chiqarishni pudratchi sozlagan bo‘lsa, kalit almashtirilganda bu jarayon to‘xtab qolishi mumkin. Pudratchi nomiga rasmiylashtirilgan akkauntlarga, hatto ularning paroli yozishmada qolgan bo‘lsa ham, tegmang: ular u bilan kelishuv asosida yoki xizmat ko‘rsatuvchi orqali topshiriladi.
- 06
Pudratchiga yozish
Rasmiy pochta va messenjerga bitta xotirjam xat: nimani topshirish kerak (tarixi bilan kod, kirish huquqlari, hujjatlar, xizmatlar parollari) va qaysi muddatda. Shartnomaga havola qiling. Ba’zan pudratchi g‘oyib bo‘lmagan, balki ish bilan band yoki betob bo‘lib chiqadi va bunday murojaat masalani nizosiz hal qiladi.
Ro‘yxat: loyiha nimalardan iborat
Har qanday sayt, bot yoki ilova o‘nga yaqin qismdan iborat va har birining o‘z egasi bor. Ro‘yxatni ko‘rib chiqing va har bir qator uchun yozing: u qayerda turibdi, kimning nomiga rasmiylashtirilgan, hozir kimda kirish huquqi bor.
Pudratchi o‘z kartasi bilan to‘layotgan xizmatlarni birinchi navbatda o‘z to‘lovingizga o‘tkazing: aks holda loyiha uning to‘lashni davom ettirishiga bog‘liq bo‘lib qoladi.
Domen: .uz va xalqaro zonalar
.uz zonasida domen ma’muri — domenni o‘z nomiga ro‘yxatdan o‘tkazgan jismoniy yoki yuridik shaxs. Ro‘yxatdan o‘tkazish va muddatni uzaytirish bilan reyestrning o‘zi emas, rasmiy registratorlar shug‘ullanadi, shuning uchun domen bo‘yicha barcha masalalar registratoringiz orqali hal qilinadi. U kimligi va ma’mur sifatida kim yozilgani domen ma’lumotlarida ko‘rinadi: domenni tekshirish cctld.uz’da bor.
- Ma’mur — kompaniyangiz. Registratorga to‘g‘ridan-to‘g‘ri murojaat qiling: u ma’lumotlaringizni tasdiqlovchi hujjatlarni so‘rashga haqli. So‘ng kontakt pochtasi va kabinet parolini almashtiring. Boshqa registratorga o‘tmoqchi bo‘lsangiz, zona qoidalariga ko‘ra ko‘chirish ma’mur murojaat qilganidan keyin ikki ish kuni ichida bajariladi.
- Ma’mur — pudratchi yoki uning xodimi. Reyestrda domen egasi sifatida u yozilgan. Domenni kompaniyangiz nomiga registrator orqali qayta rasmiylashtirish mumkin va bunga odatda hozirgi ma’murning ishtiroki kerak; tartib va hujjatlarni registratordan aniqlang. Pudratchi javob bermasa, shartnomaga tayaning: bu yerda dasturchi emas, yurist kerak.
- Ro‘yxatdan o‘tkazish muddati. Reyestr ma’murga muddatni uzaytirish haqida 60, 30 va 10 kun oldin eslatadi. Muddat tugaganidan keyin .uz domeniga yana yetti ish kuni beriladi: domen o‘chirilgan holatda turadi, lekin uni hali uzaytirish mumkin. Eslatmalar pudratchiga kelsa, sanani o‘zingiz kuzatib boring.
.com va boshqa xalqaro zonalarda boshqa registratorga ko‘chirish avtorizatsiya kodi (AuthInfo, uni EPP-kod ham deyishadi) orqali amalga oshiriladi. ICANN qoidalariga ko‘ra registrator bu kodni domen egasiga so‘rov qilingan paytdan boshlab besh kalendar kuni ichida berishi shart. U ko‘chirishni faqat cheklangan hollarda rad etishi mumkin va sababini aytishi kerak; asossiz rad etish ustidan ICANN’ga shikoyat qilish mumkin. E’tibor bering: ega yoki uning kontakt ma’lumotlari almashgandan keyin boshqa registratorga ko‘chirish vaqtincha yopilishi mumkin, shuning uchun domenni ham qayta rasmiylashtirish, ham ko‘chirish kerak bo‘lsa, avval tartibni registratordan aniqlang.
Server, ma’lumotlar bazasi va kalitlar
Xosting yoki bulut akkaunti kompaniyangiz nomida bo‘lsa, kirish huquqi odatda provayderning qo‘llab-quvvatlash xizmati orqali, egasi ekaningizni tasdiqlab tiklanadi. Akkaunt pudratchi nomida bo‘lsa, loyihani yoki akkauntning o‘zini topshirishni so‘rang. Har bir provayderning tartibi o‘ziga xos, shuning uchun uning qo‘llab-quvvatlash xizmatiga savol berishdan boshlang.
Topshirilgandan keyin barcha parol va kalitlarni almashtiring: ma’lumotlar bazasi, Payme, Click va Uzum kassalari, pochta va SMS xizmatlari, OpenAI API. Oldingi ijrochi bilgan kalitni, unga ishonsangiz ham, oshkor bo‘lgan deb hisoblang: bu ayblov emas, gigiyena. Shu bilan birga to‘lov tizimlari to‘lov haqidagi xabarnomalarni qaysi manzilga yuborishini tekshiring — buyurtmalar sizning serveringizda tasdiqlanishi kerak.
Manba kodi: qanday qabul qilish va tekshirish
GitHub’da repozitoriy egasi uni sizning akkauntingiz yoki tashkilotingizga o‘tkazishi mumkin. Repozitoriy bilan birga vazifalar, birlashtirish so‘rovlari, viki va o‘zgarishlarning butun tarixi o‘tadi, eski manzilga havolalar esa avtomatik ravishda yangisiga yo‘naltiriladi. Repozitoriy shaxsiy akkauntga o‘tkazilsa, qabul qiluvchi taklifni bir kun ichida qabul qilishi kerak. GitHub’da kompaniya nomiga tashkilot ochib, kodni o‘sha yerga qabul qilish qulayroq: shunda u bitta xodimning shaxsiy akkauntiga bog‘lanib qolmaydi.
Pudratchi kodni berishga tayyor bo‘lsa-yu, repozitoriyni bermasa, oxirgi versiya arxivini emas, tarixi bilan to‘liq nusxani so‘rang. Tarix kodni kim, qachon va nima uchun o‘zgartirganini ko‘rsatadi, usiz audit ancha qiyinlashadi. Nusxani pudratchi oladi yoki, agar u sizga repozitoriyga kirish huquqini bergan bo‘lsa, o‘zingiz olasiz. Avval kompaniyangiz tashkilotida bo‘sh repozitoriy oching, keyin:
git clone --bare https://github.com/vendor/project.git
cd project.git
git push --mirror https://github.com/your-company/project.git- Loyiha yo‘riqnoma bo‘yicha, faqat muallif biladigan qadamlarsiz yig‘iladi va ishga tushadi.
- Repozitoriydagi kod serverda ishlayotgan kod bilan bir xil: serverga oxirgi chiqarish va oxirgi o‘zgarish sanasini solishtiring.
- Parol va kalitlar kodda ochiq matn holida turmaydi.
- Ma’lumotlar bazasi migratsiyalari va muhit o‘zgaruvchilari ro‘yxati bor.
- Mobil ilovalarning imzo kalitlari faqat pudratchida emas, sizda ham bor.
App Store va Google Play’dagi ilovalar
Dasturchi akkauntlari boshidanoq kompaniyangiz nomiga rasmiylashtirilgan bo‘lsa, eng oson: biz ham shunday ishlaymiz. Kompaniya nomidagi App Store akkaunti uchun uning D-U-N-S raqami kerak. Ilovalar pudratchi akkauntidan chop etilgan bo‘lsa, ular har bir do‘konning rasmiy tartibi bilan ko‘chiriladi.
- App Store. O‘tkazishni yuboruvchi akkauntning Account Holder’i boshlaydi, qabul qiluvchining Account Holder’i qabul qiladi. Ilovaning kamida bitta App Store’da chiqarilgan versiyasi bo‘lishi, birorta versiyasi tekshiruvda turmasligi, ikkala akkaunt esa amaldagi kelishuvlarni qabul qilgan bo‘lishi kerak. Sharh va baholar saqlanadi, Bundle ID o‘zgarmaydi, foydalanuvchilar yangilanishlarni olishda davom etadi. Savdo tarixi yuboruvchida qoladi.
- Google Play. So‘rovni dastlabki akkaunt egasi Play Console’da yuboradi, yangi akkaunt egasi uni tasdiqlaydi, shundan keyin Google qo‘llab-quvvatlash xizmati ikki ish kuni ichida javob beradi. Ikkala akkaunt uchun ro‘yxatdan o‘tish to‘lovining tranzaksiya identifikatori kerak bo‘ladi. Foydalanuvchilar, statistika, baholar, sharhlar va obunalar o‘tadi. To‘lovlar va daromadlar hisobotlari o‘tmaydi, ularni oldindan yuklab olish kerak, Firebase va Google Analytics bilan bog‘lanishlar esa qaytadan sozlanadi.
- Apple akkaunti kompaniyangiz nomida, lekin uni pudratchi boshqaradi. Account Holder rolini hozir kimda bo‘lsa, o‘sha o‘tkazadi. Kompaniya nomidan kelishuvlarni imzolash huquqiga ega xodimingiz yangi Account Holder bo‘lishi mumkin; uning Apple Account’ida ikki bosqichli tekshiruv yoqilgan bo‘lishi kerak. Hozirgi Account Holder bilan bog‘lanib bo‘lmasa, tartibni Apple Developer Support’dan aniqlang.
Telegram-bot, to‘lovlar va analitika
- Bot. Ega botni BotFather’da boshqa foydalanuvchiga o‘tkazadi:
/mybots, botni tanlash, Transfer ownership. Qabul qiluvchi bu botga kamida bir marta yozgan bo‘lishi kerak, aks holda uni o‘tkazib bo‘lmaydi. O‘tkazgandan keyin/tokenbuyrug‘i bilan yangi token chiqaring: eskisi pudratchida qolgan bo‘lishi mumkin. - To‘lovlar. Payme, Click yoki Uzum bilan shartnoma kompaniyangiz nomida tuzilgan bo‘lsa, kassa kabinetiga kirish uchun to‘lov tizimining qo‘llab-quvvatlash xizmatiga murojaat qiling. So‘ng kalitlarni almashtiring va to‘lov xabarnomalari manzilini tekshiring.
- Analitika va reklama. Pudratchidan Google Analytics, Yandex Metrika va reklama kabinetlariga xodimingizni administrator qilib tayinlashni so‘rang, keyin ortiqcha kirish huquqlarini olib tashlang. Kabinet pudratchi nomiga ochilgan va uni o‘tkazib bo‘lmasa, kompaniya nomiga yangisini oching va maqsad hamda hodisalarni eskisi ishlashdan to‘xtamasidan oldin ko‘chiring.
Manba kodi bo‘lmasa
Ba’zan pudratchi umuman javob bermaydi, kod esa faqat unda saqlangan bo‘ladi. Unda hammasi sizda nima qolganiga bog‘liq.
- Server sizning akkauntingizda. Unda kamida mahsulotning yig‘ilgan versiyasi, ba’zan manba kodi ham bor. Bu audit uchun material, ishlab turgan serverda kodni to‘g‘ridan-to‘g‘ri tuzatish uchun bahona emas.
- Ma’lumotlar bazasi. Eng qimmatli narsa: mijozlar, buyurtmalar, tarix. Baza sizda bo‘lsa, mahsulotning yangi versiyasi shu ma’lumotlar bilan ishga tushadi.
- Faqat ishlayotgan sayt yoki ilova. Interfeys va ssenariylar mahsulotni qayta yig‘ish uchun jonli spetsifikatsiyaga aylanadi. Bu g‘oyadan boshlashdan osonroq: «nima quramiz» degan savolga javob allaqachon bor.
Tiklash yoki qayta yig‘ish auditdan oldin emas, uning natijalariga ko‘ra hal qilinadi. Bunday tahlil qanday tuzilgani va birinchi navbatda nima tekshirilishi haqida nosozliklar boshlangan loyihada nimani tekshirish va birinchi nimani tuzatish kerak maqolasida yozganmiz.
Loyihani yangi jamoaga qanday topshirish
- Avval diagnostika, keyin tuzatishlar. Yangi ijrochini auditsiz «shunchaki oxiriga yetkazish» uchun yollasangiz, yangi tuzatishlar hech kim tushunmaydigan kod ustiga tushadi va buzilishlar ko‘pincha ko‘payadi.
- Oddiy tildagi hisobot. Nima buzilgan, bu nimaga olib kelishi mumkin, nimani saqlaymiz, nimani qayta yozamiz va har bir qadam qancha turadi.
- Kirish huquqlari — kompaniyangizda. Yangi jamoaga egalik emas, kerakli huquqlarga ega rollar beriladi.
- Hujjatlar — topshirishning bir qismi. Loyihani qanday yig‘ish, serverga qanday chiqarish, kalitlar qayerda saqlanishi, har bir xizmat uchun kim javobgar.
Har qanday qutqarishni diagnostikadan boshlaymiz: 5 ish kunida kod, baza va kirish huquqlarini tekshiramiz va har bir qadam narxi ko‘rsatilgan hisobot hamda rejani topshiramiz. 2026-yilda u $1 500–3 500 (taxminan 18–42 mln so‘m) turadi — narx biz qancha muammo topishimizga emas, mahsulot hajmi va uning atrofidagi tizimlar soniga bog‘liq. Alohida qatorlar: registratorlar, platformalar va oldingi pudratchi orqali kirish huquqlari va kodni qaytarish — $500–1 500, ilgari bo‘lmagan hujjatlar — $1 500–4 000, ilovani App Store va Google Play’ga qaytarish — $800–2 000, jiddiy xatolar va zaifliklarni tuzatish bilan barqarorlashtirish — $6 000–15 000. Ishlar tarkibi — loyihani qutqarish sahifasida, barcha narxlar — narxlar sahifasida.
Bu vaziyat takrorlanmasligi uchun
- Domen, server, bulut, Apple va Google Play akkauntlari, bot, analitika va reklama kabinetlari kompaniyangiz va korporativ pochtangiz nomiga rasmiylashtirilgan. Ijrochi egalik emas, kirish huquqini oladi.
- Shartnomada kod va unga huquqlar sizga qachon o‘tishi — masalan, har bir bosqich to‘langandan keyin — va kod bilan birga nima topshirilishi yozilgan.
- Pullik xizmatlar sizning kartangiz bilan to‘lanadi.
- Shartnomada kod va ma’lumotlarga huquqlar, shartnoma bekor qilinganda topshirish tartibi va hujjatlar topshirishning bir qismi ekani yozilgan.
- Parollar yozishmalarda emas, kompaniyaning parollar menejerida saqlanadi.
- Bazaning zaxira nusxalari sizda kirish huquqi bor joyda turadi.
- Ishlayotgan versiyani faqat loyiha oxirida emas, muntazam ko‘rasiz.
Keyingi ijrochini qanday tanlash — pudratchini qanday tanlash maqolasida. Ishni qabul qilsa bo‘ladigan tarzda vazifani qanday tasvirlash — texnik topshiriq namunasida.
Qanday ishlaymiz
- Narx va muddat ish boshlanishidan oldin shartnomada qayd etiladi.
- Har bir kechikkan kun uchun hisob 2 foizga kamayadi, jami chegirma esa summaning 10 foizidan oshmaydi.
- Ishlaydigan versiyani har ikki haftada ko‘rasiz — taqdimotda emas, test manzilida.
- Muhandisingiz kodni tekshirishi mumkin: shartnoma bandi bajarilmagan bo‘lsa, summaning 10 foizini qaytaramiz.
- Ishga tushirishdan keyingi xatolarni bepul va muddatsiz tuzatamiz.
- Manba kodi va ma’lumotlarga huquqlar to‘lovdan keyin repozitoriyga kirish bilan birga sizga o‘tadi.
- Domen, analitika va reklama kabinetlari sizning nomingizga, App Store va Google Play dasturchi akkauntlari kompaniyangiz nomiga, bot esa Telegram akkauntingizga rasmiylashtiriladi.
Ko‘p so‘raladigan savollar
Pudratchi g‘oyib bo‘ldi. Nimadan boshlash kerak?
Hech narsani o‘chirmang va yozishmada bahslashmang. Shartnoma va hujjatlarni saqlang, ro‘yxat tuzing: domen, server, baza, kod, App Store va Google Play akkauntlari, bot, to‘lovlar, analitika — va har bir band kimning nomiga rasmiylashtirilganini yozing. Serverga kirish huquqi sizda bo‘lsa, baza nusxasini oling, imkon bor joyda parollarni almashtiring va pudratchiga ro‘yxat hamda muddat ko‘rsatilgan yozma so‘rov yuboring.
Domen pudratchi nomiga ro‘yxatdan o‘tkazilgan. Uni qaytarsa bo‘ladimi?
Domen egasi deb uning ma’muri sifatida yozilgan shaxs hisoblanadi, shuning uchun kompaniyangiz nomiga qayta rasmiylashtirish registrator orqali va odatda hozirgi egasining ishtirokida amalga oshiriladi. .uz uchun tartib va hujjatlarni registratordan aniqlang, u domen ma’lumotlarida ko‘rinadi: tekshirish cctld.uz’da bor. .com uchun boshqa registratorga ko‘chirish avtorizatsiya kodi orqali bo‘ladi, ICANN qoidalariga ko‘ra registrator uni egasiga besh kalendar kuni ichida beradi. Pudratchi javob bermasa, shartnomaga tayaning va yuristni jalb qiling.
Ilovani pudratchi akkauntidan App Store va Google Play’da qanday ko‘chirish mumkin?
App Store’da o‘tkazishni pudratchi akkauntining Account Holder’i boshlaydi, sizning akkauntingiz Account Holder’i qabul qiladi; ilovaning chiqarilgan versiyasi bo‘lishi kerak, sharh va baholar saqlanadi. Google Play’da so‘rovni dastlabki akkaunt egasi yuboradi, siz uni tasdiqlaysiz, qo‘llab-quvvatlash xizmati ikki ish kuni ichida javob beradi; foydalanuvchilar, statistika, baholar va obunalar o‘tadi. Ikkala holatda ham kompaniya nomidagi o‘z dasturchi akkauntingiz kerak.
Pudratchi manba kodini bermayapti. Nima qilish kerak?
Shartnomani tekshiring: kodga huquqlar kimga tegishli va qaysi paytda o‘tadi. Shartnomaga havola va muddat ko‘rsatilgan yozma so‘rov yuboring. Shu bilan birga ma’lumotlarni saqlang, domen va serverni o‘zingizga biriktiring. Kod baribir bo‘lmasa, audit natijasiga ko‘ra ishlayotgan mahsulot va bazadan nimani olish mumkinligi va qayta yig‘ish qancha turishi hal qilinadi.
Pudratchi ketgandan keyin loyiha auditi qancha turadi?
Bizda diagnostika 2026-yilda $1 500–3 500 (taxminan 18–42 mln so‘m) turadi va 5 ish kuni davom etadi: kod, ma’lumotlar bazasi, kirish huquqlari, xavfsizlik, to‘lovlar. Natijada — xavflilik darajasi bo‘yicha muammolar ro‘yxati, reja va har bir qadam narxi. Hisobot sizda qoladi, u bilan istalgan jamoaga borish mumkin.
Loyihani noldan qayta yozish kerakmi yoki takomillashtirishmi?
Audit faktlariga ko‘ra hal qilinadi. Ma’lumotlar modeli oqilona, xatolar esa mahalliy bo‘lsa, takomillashtirish tezroq va arzonroq. Kirish huquqlari, to‘lovlar va ma’lumotlar arxitektura darajasida chalkashib ketgan bo‘lsa, nuqtaviy tuzatishlar yangi yadrodan qimmatga tushadi. Ko‘pincha javob o‘rtada: interfeys va mantiqning bir qismi saqlanadi, xavfli qismlar qayta yoziladi.
Manbalar
Maqoladagi da’volarni tekshirish mumkin: quyida qayta hikoya emas, birlamchi manbalar.
- 01.UZ domeni: ko‘p beriladigan savollar — Registrator hujjatlarni so‘rashga haqli; boshqa registratorga ko‘chirish — ma’mur murojaatidan keyin ikki ish kuni ichida; ro‘yxatdan o‘tkazish 1–10 yilga; muddat tugaganidan keyin yetti ish kuni
- 02.UZ domeni: atamalar — Domen nomi ma’muri — domenni o‘z nomiga ro‘yxatdan o‘tkazgan shaxs; registrator zona ma’muri bilan shartnoma asosida ishlaydi
- 03.UZ domeni: domen ma’murlariga xabarnomalar — Muddatni uzaytirish haqida 60, 30 va 10 kun oldin eslatmalar; ma’lumotlar va registrator o‘zgarishi haqida xabarnomalar; ro‘yxatdan o‘tkazish va uzaytirish bilan registratorlar shug‘ullanadi
- 04ICANN: domen egalarining ko‘chirish haqidagi savollari — AuthInfo kodi — besh kalendar kuni ichida; rad etish asoslari cheklangan, sababi aytiladi; ICANN’ga shikoyat; ega almashgandan keyin ko‘chirishdagi cheklovlar
- 05GitHub Docs: repozitoriyni o‘tkazish — Repozitoriy bilan birga nima o‘tadi, eski manzildan yo‘naltirish, shaxsiy akkauntga taklif bir kun amal qiladi
- 06GitHub Docs: repozitoriyni nusxalash — Oldindan ochilgan repozitoriyga git clone --bare va git push --mirror buyruqlari bilan to‘liq nusxa
- 07Apple: ilovani o‘tkazish haqida umumiy ma’lumot — Account Holder boshlaydi va qabul qiladi; sharh va baholar saqlanadi; Bundle ID o‘zgarmaydi; savdo tarixi yuboruvchida qoladi
- 08Apple: ilovani o‘tkazish shartlari — Kamida bitta chiqarilgan versiya, tekshiruvdagi versiyalar yo‘q, ikkala akkaunt amaldagi kelishuvlarni qabul qilgan
- 09Apple: Account Holder rolini o‘tkazish — Tashkilot nomidan kelishuvlarni imzolash huquqiga ega xodim, ikki bosqichli tekshiruv
- 10Google Play: ilovalarni boshqa dasturchi akkauntiga ko‘chirish — So‘rov va tasdiq, qo‘llab-quvvatlash xizmati ikki ish kunida javob beradi, ro‘yxatdan o‘tish tranzaksiyalari identifikatorlari, nima o‘tadi va nima o‘tmaydi
- 11Telegram: botlar imkoniyatlari — BotFather orqali botga egalikni botga kamida bir marta yozgan foydalanuvchiga o‘tkazish; /token buyrug‘i bilan yangi token
Maqolalarni loyihalarda ishlayotgan muhandislar yozadi va ular tahririyat nomidan chiqadi. Har bir matn uchun bitta muallif emas, studiya va tahririyatning e’lon qilingan qoidalari javob beradi; o‘z ochiq kodimiz haqidagi maqolalar muallif ismi bilan imzolanadi.
Qanday yozamiz va nimani tekshiramiz